آیا هوش مصنوعی میتونه مخترع باشه؟! یک جنجال جهانی
موضوع اینکه آیا هوش مصنوعی میتواند «مخترع» محسوب شود، به یکی از بحثبرانگیزترین چالشهای جهان علم، حقوق و فلسفه تبدیل شده است. تا همین چند سال پیش، اختراع را نتیجه نبوغ انسانی میدانستند؛ اما حالا الگوریتمهایی مانند GPT، Midjourney و DABUS ایدههایی تولید میکنند که از دید فنی و خلاقیتی، تفاوت چندانی با ایدههای انسانی ندارند. پرسش اصلی اینجاست: اگر ماشینی بتواند ایدهای جدید، کاربردی و قابلثبت خلق کند، چه کسی باید بهعنوان «مخترع» شناخته شود — انسان طراح آن یا خود سیستم هوش مصنوعی؟
در سالهای اخیر پروندههایی در آمریکا، اروپا، استرالیا و آفریقای جنوبی درباره همین موضوع تشکیل شد. در این پروندهها، سیستمی به نام DABUS که توسط دکتر استیون تالر ساخته شده بود، به عنوان «مخترع» معرفی شد. اما اغلب مراجع قانونی از جمله اداره ثبت اختراع اروپا و دادگاههای فدرال آمریکا، این درخواست را رد کردند و تأکید داشتند که طبق قوانین فعلی، تنها انسان میتواند مخترع محسوب شود. در مقابل، کشورهایی مانند آفریقای جنوبی برای نخستین بار پذیرفتند که هوش مصنوعی میتواند بهعنوان خالق ایده شناخته شود.
این اختلاف نظر، مرزهای تعریف اختراع را جابهجا کرده است. اگر خلاقیت بهجای ذهن انسان از دل یک شبکه عصبی بیرون بیاید، آیا آن محصول هنوز «اختراع انسانی» است؟ از منظر فنی، هوش مصنوعی میتواند میلیونها ترکیب، الگو و راهحل را تحلیل کند و ایدههایی بیافریند که ذهن انسان هرگز به آنها نمیرسد. اما از منظر اخلاقی و حقوقی، اختراع نیازمند درک هدف، نیت و مسئولیت است — چیزی که هنوز در ماشینها وجود ندارد.
در این میان، برخی کارشناسان پیشنهاد میدهند که نظامهای ثبت اختراع باید طبقهبندی جدیدی برای «اختراعات مشترک انسان و ماشین» ایجاد کنند. در چنین حالتی، هوش مصنوعی میتواند بهعنوان «ابزار خلاقیت» شناخته شود و حق اختراع همچنان به صاحب یا توسعهدهنده آن تعلق گیرد. این رویکرد، هم نوآوری را تشویق میکند و هم از پیچیدگیهای حقوقی آینده جلوگیری میکند.
با این حال، جنجال همچنان ادامه دارد. اگر روزی هوش مصنوعی بتواند بدون دخالت انسان، اختراعاتی بسازد که منجر به درآمد، مالکیت و حتی رقابت اقتصادی شود، آنگاه مفاهیم «مالکیت فکری»، «اختراع» و حتی «حقوق انسان» نیاز به بازتعریف خواهند داشت. آیا قانون میتواند با سرعت نوآوری همگام بماند؟ یا اینکه همانطور که هوش مصنوعی در خلاقیت از ما جلو زده، در قانون هم بهزودی جلو خواهد افتاد؟
و حالا معما:
اگر روزی سیستمی از هوش مصنوعی اختراعی خلق کند که نجاتدهنده جان میلیونها انسان باشد، اما هیچ انسان مستقیمی در خلق آن نقش نداشته باشد، چه کسی باید جایزه نوبل یا گواهی ثبت آن اختراع را دریافت کند؟