اختراعاتی که هیچوقت نباید ثبت میشدن! (ولی شدن)
جهان اختراعات پر از ایدههای خلاقانه و شگفتانگیز است، اما گاهی میان این اختراعات، نمونههایی پیدا میشود که بیش از آنکه تحسینبرانگیز باشند، عجیب، بیفایده یا حتی خطرناکاند. تاریخ ثبت اختراعات نشان میدهد که همیشه همهچیز از مسیر عقلانی عبور نکرده است؛ در واقع، بعضی از اختراعاتی که هیچوقت نباید ثبت میشدند، به دلایلی غیرمنتظره موفق به دریافت گواهی رسمی شدهاند — و همین موضوع، مرز میان خلاقیت و جنون را مبهم کرده است.
یکی از مثالهای مشهور در این زمینه، «چتر مخصوص سگها»ست که در آمریکا ثبت شد. اختراعی که هدفش محافظت از حیوانات خانگی در برابر باران بود، اما طراحی آن بهقدری ناکارآمد بود که حتی برای چند دقیقه هم قابل استفاده نبود. با این حال، چون معیار اصلی در بررسی اختراع «جدید بودن» و «کاربردی بودن از دید مخترع» است، این طرح تأیید شد. چنین نمونههایی نشان میدهند که سیستم ثبت اختراع، همیشه تضمینکننده کیفیت و عقلانیت ایده نیست.
در دهههای اخیر، برخی از این اختراعات به مرز طنز رسیدهاند. از «کلاه ضد تفکر» برای جلوگیری از خواندن ذهن دیگران گرفته تا «تختخواب ضد دزد» که در صورت ورود سارق، کاربر را به داخل جعبهای فلزی میانداخت. عجیبتر اینکه بسیاری از این پتنتها هنوز در پایگاههای رسمی ثبت موجودند و حتی شماره بینالمللی دارند. نکتهی جالب این است که هیچکدام از این طرحها به بازار نرسیدند، اما از لحاظ قانونی، مخترعان آنها صاحب حقوق کامل بر اختراع خود بودند.
در برخی موارد، ثبت اختراعات خطرناکتر از آن بود که تصور شود. مثلاً طرحهایی برای «ابزارهای کنترل ذهن»، «بمبهای زیستی» یا حتی «سیستمهای محدودکنندهی رفتار انسان» نیز در مقاطع مختلف پیشنهاد و حتی ثبت شدهاند. این موارد باعث شد بسیاری از کشورها قوانین سختگیرانهتری درباره «اختراعات خلاف اخلاق عمومی» وضع کنند تا هیچ اختراعی که تهدیدی برای سلامت یا امنیت جامعه باشد، نتواند به ثبت برسد.
اما مسئله فقط خطر نیست؛ گاهی یک اختراع میتواند در ظاهر ساده باشد اما به لحاظ فلسفی یا اخلاقی، چالشبرانگیز شود. برای مثال، در سالهای اخیر برخی پژوهشگران تلاش کردهاند ژنهای خاص یا فرآیندهای زیستی را به نام خود ثبت کنند. آیا واقعاً میتوان بخشهایی از حیات را مالک شد؟ آیا ایدهای که از طبیعت الهام گرفته شده، باید انحصاری شود؟ این پرسشها مرز میان «اختراع» و «کشف» را به چالش میکشند.
در نهایت، هر اختراعی که ثبت میشود، آینهای از ارزشهای زمان خودش است. از یک سو، خلاقیت انسانی را نشان میدهد، و از سوی دیگر، یادآوری میکند که نوآوری بدون اخلاق و منطق، میتواند به بیراهه برود. ثبت اختراعات عجیب، هرچند در نگاه اول خندهدارند، اما هشدار میدهند که فناوری همیشه باید با قضاوت انسانی همراه باشد.
و حالا معما:
اگر سیستمی طراحی شود که بتواند هر چیزی را که در ذهن یک فرد شکل میگیرد بهصورت خودکار ثبت و پتنت کند — از ایدههای بزرگ تا تخیلات کوچک — آیا این یعنی مرز خلاقیت شخصی از بین رفته است؟ چه کسی در این میان، صاحب فکر خواهد بود: انسان، یا ماشینی که آن را پیش از دیگران ثبت کرده است؟